Beth sydd wedi ei ddatganoli?

Datganoli pŵer deddfwriaethol

Mae cymhwysedd deddfwriaethol Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi’u nodi yn y Government of Wales Act 2006 ("GOWA 2006"), fel y'i diwygiwyd gan Ddeddf Cymru 2017. Yn gyffredinol, mae'r gyfraith sy'n ymwneud â llywodraeth leol wedi'i datganoli i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Fodd bynnag, mae angen bod yn ymwybodol o rai eithriadau, gan gynnwys y canlynol:

• Heddlu a chyfiawnder troseddol
• Cofrestru genedigaethau, marwolaethau a lleoedd addoli
• Trwyddedu darpariaeth adloniant a lluniaeth hwyr gyda'r nos, a gwerthu a chyflenwi alcohol
• Ymddygiad gwrthgymdeithasol
• Masnachu ar y Sul

Rhwng 2007 a 2011, gallai Cynulliad Cenedlaethol Cymru ddeddfu trwy Fesur os oedd y pŵer penodol i ddeddfu ar bwnc wedi’i drosglwyddo trwy orchymyn y Cyfrin Gyngor wedi’i wneud o dan GOWA 2006 (sef gorchmynion cymhwysedd deddfwriaethol neu 'GCD'). Gwnaed dau Fesur y Cynulliad yn ymwneud â llywodraeth leol ac maent yn dal mewn grym Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2009 a Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2011.


Yn dilyn refferendwm yn 2011, enillodd y Cynulliad bwerau llunio cyfreithiau sylfaenol o ran pynciau penodol heb orfod cynnwys San Steffan na Whitehall. Rhestrodd Atodlen 7 i GOWA 2006 y pynciau y mae'n rhaid i ddarpariaeth mewn Deddf Cynulliad fod yn berthnasol iddynt, er mwyn bod o fewn pwerau deddfu'r Cynulliad.  Mae Deddf Is-ddeddfau Llywodraeth Leol (Cymru) 2012, Deddf Llywodraeth Leol (Democratiaeth) (Cymru) 2013 a Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 2015 i gyd yn enghreifftiau o ddeddfwriaeth sylfaenol a luniwyd yn ystod y Pedwerydd Cynulliad (Mai 2011 – Mai 2016). 


Mae'r Wales Act 2017 yn diwygio GOWA 2006 drwy symud i fodel datganoli sy’n ymwneud â chadw pwerau i Gymru. Mae'r newid o fodel rhoi pwerau yn golygu y gall y Cynulliad ddeddfu ar unrhyw bwnc heblaw am y rhai hynny a gedwir yn benodol gan Senedd y DU. Un o'r newidiadau mawr sy'n effeithio ar lywodraeth leol yw bod etholiadau llywodraeth leol yng Nghymru ac etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru fel arfer wedi'u datganoli ers y Wales Act 2017. Ond mae materion penodol o ran etholiadau ar gyfer aelodaeth y Cynulliad ac etholiadau llywodraeth leol yng Nghymru wedi'u cadw yn Atodlen 7A i GOWA 2006. Mae rhagor o wybodaeth ynghylch etholiadau ar gael ar dudalennau etholiadau.


Yn ogystal â’r Deddfau Seneddol sy’n gwneud darpariaeth yn ymwneud â strwythur llywodraeth leol yng Nghymru, mae nifer o Ddeddfau sy’n gosod dyletswyddau neu’n rhoi swyddogaethau i awdurdodau lleol. Hefyd, mae pwerau i wneud gorchmynion, rheolau a rheoliadau’n ymwneud â llywodraeth leol o dan y deddfiadau hyn, Mae materion penodol yn aml yn cael eu gadael i’w rhagnodi trwy orchymyn neu reoliadau.

Datganoli pŵer gweithredol

Darparodd y Government of Wales Act 1998 (GOWA 1998) ar gyfer trosglwyddo swyddogaethau oddi wrth Weinidogion Llywodraeth y DU i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. O dan GOWA 2006, trosglwyddwyd y swyddogaethau hynny oddi wrth Gynulliad Cenedlaethol Cymru i Weinidogion Cymru. Bellach, mae Gweinidogion Cymru’n gweithredu mwyafrif y pwerau gweithredol ac is-ddeddfwriaeth mewn perthynas â llywodraeth leol pa un a yw’r pwerau hynny wedi trosglwyddo trwy Ddeddf y Cynulliad neu Ddeddf Senedd y DU.

O ganlyniad i drosglwyddo swyddogaethau, dylid darllen statudau a ddeddfwyd cyn cychwyn GOWA 2006 (ym mis Mai 2007) gyda gofal. Gan amlaf , ond nid bob tro, bydd cyfeiriadau at 'yr Ysgrifennydd Gwladol' bellach yn golygu 'Gweinidogion Cymru' pan gânt eu defnyddio mewn perthynas â Chymru. Pan drosglwyddwyd swyddogaethau yn unswydd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru mewn Deddfau Senedd y DU rhwng 1999 a 2007, dylid darllen y swyddogaethau hynny hefyd fel rhai y gellid eu gweithredu gan 'Weinidogion Cymru'.

Nid oes unrhyw erthyglau am y pwnc hwn