Prifysgol

Nid yw’r gair 'prifysgol' yn derm cyfreithiol diffiniedig, felly mae modd ei ddehongli yn unol â’i ystyr naturiol gan amlaf. Cafodd ystyr y gair prifysgol ei drafod yn achos cyfreithiol St David’s College Lampeter v Minister for Education [1951] 1 All ER. Roedd yn rhaid i’r llys benderfynu a oedd Coleg Dewi Sant (Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant erbyn hyn) yn brifysgol. Roedd y barnwr yn cydnabod nad oedd yn hawdd diffinio’r gair prifysgol, gan nodi nad oedd Coleg Dewi Sant erioed wedi’i ddisgrifio ei hun fel prifysgol, er ei fod yn meddu ar y rhan fwyaf o briodweddau prifysgol, ac (ar y pryd) nad oedd ganddo lawer iawn o bŵer i ddyfarnu graddau, a oedd yn fater allweddol. Dyfarniad y llys yn y pen draw oedd: “Judging the matter both on broad principles and on the narrow principles of its limited powers and the absence of any express intention of making it a university by the sovereign power, I think that the plaintiffs have not discharged the onus of satisfying me that the college ought to be called and to be considered, in accordance with the proper meaning of the English language, a university”.  

At ddibenion Deddf FHEA 1992, mae adran 90(3) o FHEA 1992 yn datgan y dylid dehongli’r gair 'prifysgol' fel “a university college and any college, or institution in the nature of a college, in a university”.

Mae’r enw 'prifysgol' yn cael ei ddiogelu dan statud i ryw raddau, ac mae’n rhaid i sefydliad fodloni gofynion penodol cyn cael yr hawl i’w ddisgrifio ei hun fel prifysgol. Mae’r Companies Act 2006 yn datgan na all cwmni neu fusnes ddefnyddio’r gair “prifysgol” yn ei enw heb gydsyniad yr Ysgrifennydd Gwladol. Yn ogystal, mae adran 77 o FHEA 1992 ac adran 39 o’r Teaching and Higher Education Act 1998 yn nodi bod yn rhaid cael cydsyniad y Cyfrin Gyngor i gynnwys y gair 'prifysgol' yn enw sefydliad addysgol yn y sector addysg bellach neu addysg uwch.

Cyn 1992, sefydlwyd y rhan fwyaf o brifysgolion gan Siarter Frenhinol a roddwyd drwy’r Cyfrin Gyngor, a chyfeirir at y rhain fel corfforaethau siartredig. Mae eu strwythurau llywodraethu yn cael eu nodi yn siarter a statudau’r sefydliad. Mae’r siarter yn rhoi pŵer i’r gorfforaeth ac yn pennu ei phrif amcanion. Mae’r statudau yn nodi’r fframwaith llywodraethu sylfaenol a phwerau deiliaid swyddi penodol. Mae Prifysgol Aberystwyth yn enghraifft o brifysgol o’r fath yng Nghymru.

Ers 1992, mae prifysgolion wedi’u sefydlu fel ‘corfforaethau addysg uwch’ neu fel ‘sefydliadau dynodedig’ (gweler isod) gan amlaf. Maent yn gweithredu o dan Offerynnau ac Erthyglau Llywodraeth yn unol â chymeradwyaeth y Cyfrin Gyngor. Mae Prifysgol Metropolitan Caerdydd yn enghraifft o gorfforaeth addysg uwch yng Nghymru.

Nid oes unrhyw erthyglau am y pwnc hwn