Asesu a diwallu anghenion

O fis Ebrill 2016 ymlaen, mae gan awdurdodau lleol ddyletswyddau newydd i asesu a diwallu anghenion oedolion a phlant am ofal a chymorth ac i asesu a diwallu anghenion gofalwyr am gymorth, gan gynnwys oedolion a phlant sy’n ofalwyr.

Mae’r dyletswyddau hyn wedi’u cynnwys yn Rhan 3 a Rhan 4 y Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 (SSWA 2014).
Yn gyffredinol, mae Rhan 3 (asesu anghenion) yn darparu ar gyfer yr amgylchiadau lle mae’n rhaid i awdurdod lleol asesu anghenion person am ofal a chymorth neu anghenion gofalwr am gymorth, gan nodi sut i gynnal asesiadau.

Mae Rhan 4 (diwallu anghenion) yn darparu ar gyfer yr amgylchiadau lle mae awdurdodau lleol yn gallu neu’n gorfod diwallu anghenion am ofal a chymorth neu anghenion gofalwyr am gymorth, a sut i ddiwallu anghenion.

Asesu anghenion

Mae Rhan 3 o SSWA 2014 yn gosod y gofyniad ar awdurdodau lleol i asesu anghenion unigolion am ofal a/neu gymorth. Mae adran 19 o SSWA 2014 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol asesu a oes gan oedolyn anghenion am ofal a chymorth, ac os felly, beth yw’r anghenion hynny. Mae gan awdurdod lleol gyfrifoldeb i gyflawni’r ddyletswydd os yw’n ymddangos iddo fod gan oedolyn anghenion o’r fath.

Mae adran 21 yn gwneud darpariaeth debyg mewn perthynas ag asesu a nodi anghenion plentyn am ofal a chymorth. Mae’n rhaid i awdurdodau lleol asesu a oes gan blentyn anghenion am ofal a chymorth sy’n ychwanegol at, neu sydd yn lle, y gofal a’r cymorth sy’n cael eu darparu gan deulu’r plentyn, ac os felly, beth yw’r anghenion hynny. Mae gan awdurdod lleol gyfrifoldeb i gyflawni’r ddyletswydd os yw’n ymddangos iddo fod gan blentyn anghenion posibl am y cyfryw ofal a chymorth. Rhagdybir y bydd angen gofal a chymorth ar blentyn anabl sy’n ychwanegol at, neu yn lle, y gofal a’r cymorth sy’n cael eu darparu gan deulu’r plentyn. Mae hyn yn golygu y bydd yn rhaid i awdurdod lleol asesu anghenion plentyn anabl yn y rhan fwyaf o achosion.

Mae adran 24 hefyd yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdod lleol gwblhau asesiad o anghenion gofalwr am gymorth. Eto, mae gan awdurdod lleol gyfrifoldeb i gyflawni’r ddyletswydd i asesu os yw’n ymddangos iddo fod gan ofalwr anghenion am gymorth.

Ystyr “gofalwr” yn ôl adran 3(4) o SSWA 2014 yw person sy’n darparu neu’n bwriadu darparu gofal i oedolyn neu blentyn anabl (caiff anabledd ei ddiffinio yn adran 3(5) drwy gyfeirio at Ddeddf Cydraddoldeb 2010), yn ddarostyngedig i eithriadau penodol.

Mae rheoliadau yn ymwneud â chynnal asesiadau o anghenion wedi’u gwneud. Gweler Rheoliadau Gofal a Chymorth (Asesu) (Cymru) 2015 (O.S. 2015/1305 (Cy.159. 111)).

Diwallu anghenion

Mae Rhan 4 o SSWA 2014 yn ymdrin â'r gofyniad ar awdurdodau lleol i ddiwallu anghenion unigolion am ofal a/neu gymorth. Nid yw SSWA 2014 yn gyfarwyddol ynglŷn â sut y gall awdurdodau lleol ddiwallu anghenion oedolion, plant a gofalwyr am ofal a/neu gymorth, ond mae adran 34(1) yn cynnwys enghreifftiau o sut y gellir diwallu anghenion, gan gynnwys drwy drefnu bod rhywun arall heblaw’r awdurdod lleol yn darparu rhywbeth neu drwy ddarparu rhywbeth ei hun. Hefyd, mae adran 34(2) yn cynnwys enghreifftiau o’r hyn y caniateir ei ddarparu neu ei drefnu i ddiwallu anghenion, gan gynnwys llety, gofal a chymorth gartref neu yn y gymuned a thaliadau (gan gynnwys taliadau uniongyrchol).

Mae adran 32 yn darparu y bydd y ddyletswydd i ddiwallu anghenion am ofal a chymorth o dan Ran 4 o SSWA 2014 yn codi pan benderfynwyd bod yr anghenion yn ateb y meini prawf cymhwysedd a osodir yn Rheoliadau Gofal a Chymorth (Cymhwystra) (Cymru) 2015. Hefyd, mae'r ddyletswydd yn berthnasol, hyd yn oed os nad yw'r anghenion yn ateb y meini prawf cymhwysedd, pan benderfynwyd bod angen diwallu'r anghenion, serch hynny, er mwyn gwarchod yr oedolyn rhag camdriniaeth neu esgeulustod, neu berygl o gamdriniaeth neu esgeulustod, neu i warchod y plentyn rhag camdriniaeth neu esgeulustod neu risg o gamdriniaeth neu esgeulustod, neu niwed arall neu risg o'r cyfryw niwed yn SSWA 2014.

Eithriadau

Ceir rhai eithriadau i bwerau a dyletswyddau’r awdurdod lleol i ddiwallu anghenion o dan Ran 4 o SSWA 2014.

Mae adran 46 o SSWA 2014 yn berthnasol i oedolion sy’n ddarostyngedig i reolaeth fewnfudo yn unol ag ystyr adran 115 o’r Immigration and Asylum Act 1999. Ni chaiff awdurdod lleol ddiwallu anghenion gofal a chymorth oedolyn os ydynt ond yn seiliedig ar y ffaith fod yr oedolyn yn ddiymgeledd neu oherwydd effeithiau corfforol bod yn ddiymgeledd, neu oherwydd yr effeithiau o’r math hwnnw a ragwelir.

Mae adran 47 o SSWA 2014 yn pennu cyfyngiadau ar bwerau awdurdod lleol i ddarparu gwasanaethau iechyd. Ni chaiff awdurdod lleol ddiwallu angen person am ofal a chymorth trwy ddarparu gwasanaeth y mae’n rhaid iddo gael ei ddarparu o dan Ddeddf GIG (Cymru) 2006 (neu ddeddfiadau iechyd penodol eraill). Y man cychwyn yw na chaniateir i awdurdod lleol ddiwallu anghenion person am ofal a chymorth drwy ddarparu gwasanaethau iechyd y mae’n ofynnol eu darparu o dan ddeddfiad iechyd ac eithrio mewn amgylchiadau penodol. Hefyd, mae’r gwaharddiad hwn yn berthnasol i bwerau awdurdod lleol i ddarparu gwasanaethau ataliol o dan adran 15.

Nid yw’r gwaharddiad hwn yn berthnasol i ddarparu gwasanaethau iechyd sy’n “gysylltiedig neu’n ategol” at rywbeth arall y mae’r awdurdod lleol yn ei wneud i ddiwallu anghenion person o dan adrannau 35 i 45 (diwallu anghenion oedolion, plant a gofalwyr am ofal a/neu gymorth) neu at ddarparu gwasanaethau eraill o dan adran 15 (gwasanaethau ataliol). Dan rai amgylchiadau, gall awdurdodau lleol ganiatáu i staff sydd â hyfforddiant, cymorth a goruchwyliaeth briodol gyflawni rhai tasgau iechyd penodedig wrth ddarparu gofal cymdeithasol. Un enghraifft o hyn yw darparu cymorth i roi rhai mathau o feddyginiaeth. Hyd yn oed os oes gan awdurdod lleol y pŵer i ddarparu gwasanaethau iechyd, sy'n achlysurol neu'n ategol i rywbeth arall a wneir, nid yw’n cael diwallu anghenion neu ddarparu gwasanaethau ataliol drwy ddarparu neu drwy drefnu i ddarparu gofal nyrsio gan nyrs gofrestredig.

Nid yw’r gwaharddiad hwn rhag i awdurdod lleol ddarparu gofal nyrsio yn ei atal rhag trefnu darparu gofal nyrsio a llety mewn cartref nyrsio, ar yr amod bod corff y GIG perthnasol wedi cydsynio i hynny (nodir y corff perthnasol yn Rheoliadau Gofal a Chymorth (Darparu Gwasanaethau Iechyd) (Cymru) 2015 (O.S. 2015/1919 (Cy.159. 285)), neu, os yw'r achos yn un brys, mae'r trefniadau a wneir yn rhai dros dro, a cheir cydsyniad cyn gynted â phosibl. Mae'r Rheoliadau hynny hefyd yn gwneud darpariaeth ar gyfer datrys anghydfodau rhwng awdurdod lleol a chorff y GIG ynglŷn ag a yw'n ofynnol ai peidio darparu unrhyw wasanaethau iechyd o dan ddeddfiad iechyd. Mae adran 48 o SSWA 2014 yn darparu ar gyfer cyfyngiadau eraill ar sut y gall awdurdodau lleol ddiwallu anghenion oedolyn am ofal a chymorth neu ddarparu gwasanaethau ataliol. Yn benodol, ni chaiff awdurdod lleol wneud unrhyw beth y mae’n ofynnol iddo ei wneud o dan Ddeddf Tai (Cymru) 2014 (“Deddf 2014”). Mae hyn yn golygu, er enghraifft, na chaiff awdurdod lleol ddiwallu anghenion at ddibenion SSWA 2014 drwy ddarparu llety os yw’n ofynnol iddo (neu os yw’n ofynnol i awdurdod lleol arall) ddarparu llety o dan ei ddyletswyddau tuag at bobl ddigartref o dan Ddeddf 2014. Nid yw hyn yn atal awdurdodau lleol, o dan SSWA 2014, rhag darparu mwy o wasanaethau penodol (fel addasu tai), neu rhag cydweithio ag awdurdodau tai.

Cyfyngiadau

Mae adran 34 (Sut i ddiwallu anghenion) yn nodi bod gwneud taliadau yn un o’r ffyrdd y caiff awdurdod lleol ddiwallu anghenion unigolyn am ofal a chymorth, gan gynnwys taliadau uniongyrchol. Mae adran 49 yn gosod terfynau ar yr amgylchiadau y caiff awdurdod lleol wneud taliadau i ddiwallu anghenion person am ofal a chymorth, ond mae'n darparu y caniateir taliadau mewn rhai amgylchiadau, gan gynnwys pan fydd yr awdurdod lleol yn ystyried anghenion y person yn rhai brys ac na fyddai'n rhesymol ymarferol i ddiwallu’r anghenion hynny mewn unrhyw ffordd arall neu wrth gontractio am ddarpariaeth gwasanaethau. Gall rheoliadau bennu amgylchiadau eraill lle mae modd gwneud taliadau.

Hefyd, mae adran 49 yn pennu cyfyngiadau ar y graddau y gall taliadau gael eu defnyddio i gyflawni dyletswyddau awdurdod lleol i ddarparu gwasanaethau ataliol o dan adran 15.

Cynlluniau gofal

Pan fo’n ofynnol i awdurdod lleol ddiwallu anghenion person am ofal a chymorth o dan Ran 4, mae hefyd yn ofynnol iddo baratoi a chynnal cynllun gofal a chymorth (neu gynllun cymorth ar gyfer gofalwyr) mewn perthynas â’r person hwnnw.

Mae’n rhaid adolygu’r cynllun. Pan fo awdurdod lleol wedi ei fodloni bod amgylchiadau’r person y mae cynllun yn ymwneud ag ef wedi newid mewn ffordd sy’n effeithio ar y cynllun, rhaid i’r awdurdod wneud unrhyw asesiadau y mae’n barnu sy’n briodol a diwygio’r cynllun.

Mae rheoliadau wedi cael eu gwneud yn ymwneud â pharatoi cynlluniau o dan Ran 4, cynnwys cynlluniau ac adolygu a diwygio cynlluniau. Gweler Rheoliadau Gofal a Chymorth (Cynllunio Gofal) (Cymru) 2015 (O.S. 1335 (Cy. 126)).

Mae’r gofynion yn ymwneud â chynlluniau gofal a chymorth ar gyfer plant sy’n derbyn gofal wedi’u cynnwys yn Rhan 6 o SSWA 2014 (gweler adran 83 o'r Ddeddf honno a Rheoliadau Cynllunio Gofal, Lleoli ac Adolygu Achosion 2015 (O.S. 2015/1818 (Cy. 261)).
Pan fo cais yn cael ei wneud a all fod yn destun gorchymyn gofal mewn perthynas â phlentyn, mae adran 31A o’r Children Act 1989 yn ei gwneud yn ofynnol i’r awdurdod lleol priodol baratoi cynllun (y cyfeirir ato fel “cynllun gofal adran 31A” weithiau) ar gyfer gofal y plentyn yn y dyfodol.

Hygludedd gofal a chymorth

Mae adran 56 o SSWA 2014 yn darparu ar gyfer yr hyn a fydd yn digwydd pan fo person sydd ag anghenion gofal a chymorth y mae’n ofynnol i awdurdod lleol eu diwallu yn symud o ardal un awdurdod lleol i ardal un arall.

Pan fydd yr awdurdod lleol (yr 'awdurdod anfon') sydd â dyletswydd i ddiwallu anghenion y person yn cael gwybod bod y person yn bwriadu symud i ardal awdurdod lleol arall yng Nghymru, ac mae'n fodlon bod y symudiad yn debygol o ddigwydd, mae’n rhaid iddo hysbysu’r awdurdod arall (yr ‘awdurdod derbyn’) am fwriad y person i symud. Hefyd, mae’n rhaid iddo gyflwyno copi o gynllun gofal a chymorth y person i’r awdurdod derbyn.
Hefyd, mae’n rhaid i’r ‘awdurdod anfon’ ddarparu unrhyw wybodaeth arall am y person, ynghyd â gwybodaeth am ofalwr y person, os oes ganddo ofalwr (er enghraifft, copi o gynllun cymorth y gofalwr) y mae’r ‘awdurdod derbyn’ yn gofyn amdani.

Pan fo’r awdurdod derbyn wedi’i fodloni bod y person yn symud i’w ardal, mae’n rhaid iddo hysbysu’r awdurdod anfon am hyn a darparu gwybodaeth briodol i’r person (ac i’w ofalwr os oes ganddo un). Os mai plentyn yw’r person, mae’n rhaid i’r awdurdod derbyn ddarparu gwybodaeth briodol i unrhyw berson sydd â chyfrifoldeb rhiant dros y plentyn.

Mae’n rhaid i’r ‘awdurdod derbyn’ asesu’r person sy'n symud i mewn i'w ardal, gan roi sylw penodol i unrhyw newid yn anghenion y person am ofal a chymorth sy’n deillio o’r symud. Hefyd, mae’n rhaid iddo roi sylw i’r cynllun gofal a chymorth sydd wedi’i gyflwyno gan yr awdurdod anfon.
Os nad yw’r awdurdod derbyn wedi cwblhau asesiad ar y diwrnod y mae’r person yn symud i’w ardal, neu os nad yw eisoes wedi cynnal unrhyw gamau eraill y mae angen eu cymryd, mae’n rhaid iddo ddiwallu anghenion y person am ofal a chymorth yn unol â’r cynllun a luniwyd gan yr ‘awdurdod anfon’. Rhaid iddo wneud hynny nes ei fod yn cwblhau ei asesiad ei hun ac yn rhoi unrhyw gamau gofynnol eraill ar waith.

Codau Ymarfer

Cyhoeddwyd Codau Ymarfer o dan adran 145 o SSWA 2014 ar ymarfer swyddogaethau gwasanaethau cymdeithasol o dan Ran 3 (Asesu) a Rhan 4 (Diwallu anghenion) y Ddeddf honno.

Nid oes unrhyw erthyglau am y pwnc hwn